Co thắt ống động mạch thai nhi là biến chứng có thể phòng tránh được, thường do mẹ dùng thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) hoặc ăn nhiều thực phẩm giàu polyphenol trong quý 3. Hậu quả là tăng áp phổi và quá tải thất phải thai. Nghiên cứu mới của nhóm Zielinsky (Brazil) đăng trên Journal of Ultrasound in Medicine (2026) cho thấy một thông số đơn giản trên mặt cắt bốn buồng, chỉ số di động vách nguyên phát (SPEI), tăng khi có co thắt và giảm rõ sau khi mẹ ngưng các tác nhân gây co thắt, song song với giảm áp lực động mạch phổi. Bài viết tóm lược chi tiết nghiên cứu, kèm hình gốc.

Những điểm chính (Key points)

• Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 52 thai phụ có thai bị co thắt ống động mạch từ 27 tuần trở lên; 51/52 hồi phục sau 2 tuần ngưng NSAID và thực phẩm giàu polyphenol.
• Sau khi hết co thắt: chỉ số xung (PI) ống động mạch tăng từ 1,89 lên 2,54; SPEI giảm từ 0,75 xuống 0,42; áp lực động mạch phổi trung bình ước tính giảm từ 70,3 xuống 53,3 mmHg (tất cả p < 0,001).
• SPEI tương quan thuận chặt với áp lực động mạch phổi (r = 0,690).
• SPEI là thông số 2D không xâm lấn, dễ đo, có thể giúp theo dõi sự hồi phục của co thắt ống động mạch.

Co thắt ống động mạch thai nhi là gì?

Ống động mạch nối động mạch phổi với động mạch chủ, cho phép phần lớn máu từ thất phải đi thẳng ra động mạch chủ xuống mà không qua phổi (phổi thai chưa hoạt động). Ống động mạch được giữ mở nhờ prostaglandin E2.

Khi mẹ dùng các chất ức chế tổng hợp prostaglandin trong quý 3, ống động mạch có thể co hẹp sớm:

• Thuốc NSAID: ibuprofen, diclofenac, indomethacin, aspirin liều giảm đau… (khác với aspirin liều thấp dự phòng tiền sản giật được bác sĩ chỉ định).
• Thực phẩm giàu polyphenol: các nghiên cứu trước của nhóm tác giả thường nhắc đến trà (trà xanh, trà đen, trà thảo mộc), sô-cô-la đen, cà phê, nước nho, nước cam và một số loại trái cây sẫm màu khi dùng với lượng lớn.

Hậu quả chính là tăng sức cản mạch phổi, tăng áp phổi thai và quá tải thất phải; trường hợp nặng có thể gây phì đại, suy thất phải, giảm tưới máu các cơ quan. May mắn là co thắt do các tác nhân này thường hồi phục trong khoảng 2 tuần sau khi ngưng.

Tiêu chuẩn chẩn đoán co thắt ống động mạch

Trong nghiên cứu, co thắt ống động mạch được chẩn đoán khi Doppler ống động mạch có dòng chảy rối kèm:

• Vận tốc tâm thu đỉnh ≥ 1,40 m/s;
• Vận tốc tâm trương đỉnh ≥ 0,30 m/s;
• Chỉ số xung (PI) < 2,2, với PI = (vận tốc tâm thu − vận tốc tâm trương) / vận tốc trung bình.

SPEI: chỉ số di động vách nguyên phát

Vách nguyên phát (van lỗ bầu dục) di động theo chênh áp giữa hai nhĩ. Khi thất phải quá tải do tăng áp phổi, áp lực nhĩ phải tăng và van lỗ bầu dục bị đẩy sâu hơn vào nhĩ trái trong thì tâm trương.

SPEI = độ di lệch tối đa của vách nguyên phát / đường kính nhĩ trái

Cả hai giá trị đo trên mặt cắt bốn buồng 2D: độ di lệch tối đa của van lỗ bầu dục vào nhĩ trái ở cuối tâm trương và đường kính lớn nhất của nhĩ trái.

Áp lực động mạch phổi trung bình (MPAP) được ước tính bằng phương trình Dabestani: MPAP = 90 − (0,62 × thời gian tăng tốc dòng động mạch phổi). Thời gian tăng tốc càng ngắn, áp lực phổi càng cao.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế: đoàn hệ tiến cứu theo hướng dẫn STROBE, tại Viện Tim mạch Rio Grande do Sul (Brazil).
• Đối tượng: thai từ 27 tuần trở lên được chẩn đoán co thắt ống động mạch; loại trừ thai có bất thường tim khác, mẹ đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp hoặc yếu tố nguy cơ bệnh tim thai.
• Can thiệp: mẹ ngưng NSAID và giảm thực phẩm giàu polyphenol trong 2 tuần.
• Đánh giá: siêu âm tim thai lúc chẩn đoán và sau 2 tuần, do 2 bác sĩ tim mạch nhi có kinh nghiệm thực hiện.

Kết quả

Tuổi mẹ trung bình 31 tuổi; tuổi thai lúc chẩn đoán trung bình 30,6 tuần, lúc tái khám 33,0 tuần. 51/52 thai hồi phục co thắt.

• PI ống động mạch tăng từ 1,89 ± 0,20 lên 2,54 ± 0,27 (p < 0,001), tức ống động mạch đã hết co thắt.
• SPEI giảm từ 0,75 ± 0,13 (dao động 0,36–1,02) xuống 0,42 ± 0,12 (0,24–0,59) (p < 0,001).
• Áp lực động mạch phổi trung bình ước tính giảm từ 70,33 ± 5,52 xuống 53,27 ± 6,68 mmHg (p < 0,001).
• Tương quan thuận giữa SPEI và áp lực động mạch phổi, sau hiệu chỉnh tuổi thai: r = 0,690.

Bàn luận: vì sao SPEI hữu ích?

• Cơ chế rõ ràng: tăng áp phổi → tăng áp lực thất phải và nhĩ phải → van lỗ bầu dục di động nhiều hơn → SPEI tăng. Ngược lại, nhóm tác giả từng chứng minh thai của mẹ đái tháo đường có phì đại vách liên thất (giảm giãn thất trái, tăng áp nhĩ trái) có SPEI giảm.
• Dễ thực hiện: chỉ cần mặt cắt bốn buồng 2D, không cần phần mềm đặc biệt.
• Theo dõi hồi phục: SPEI giảm song song với giảm áp lực phổi, giúp xác nhận hiệu quả của việc ngưng thuốc và điều chỉnh chế độ ăn.

Hạn chế

• Nghiên cứu tại một trung tâm, không có nhóm chứng song song.
• Áp lực động mạch phổi và co thắt ống động mạch được đánh giá bằng thông số gián tiếp.
• Thể tích, áp lực nhĩ phải và kích thước lỗ bầu dục (quá lớn hoặc hạn chế) có thể ảnh hưởng SPEI; nhóm tác giả đã loại trừ các trường hợp nhĩ phải giãn bệnh lý hoặc lỗ bầu dục bất thường.

Ứng dụng trong thực hành siêu âm tại Việt Nam

• Quý 3, luôn quan sát ống động mạch trên mặt cắt ba mạch – khí quản: dòng màu rối (aliasing) là dấu hiệu gợi ý; đo Doppler vận tốc tâm thu, tâm trương và PI.
• Gợi ý co thắt khi có thất phải giãn, hở van ba lá, vách liên thất cong sang trái mà không có bất thường cấu trúc.
• Khi nghi ngờ, hỏi kỹ tiền sử dùng thuốc giảm đau (kể cả thuốc tự mua, thuốc đắp, miếng dán) và chế độ ăn uống (trà, sô-cô-la, nước ép trái cây…) của mẹ.
• Bổ sung đo SPEI trên mặt cắt bốn buồng và thời gian tăng tốc động mạch phổi, rồi tái khám sau khoảng 2 tuần để xác nhận hồi phục.
• Tư vấn phòng ngừa cho mọi thai phụ: tránh NSAID trong quý 3 trừ khi bác sĩ chỉ định; ăn uống đa dạng, cân đối, không dùng quá nhiều một loại thực phẩm hay đồ uống giàu polyphenol.

Kết luận

Ở thai quý 3 bị co thắt ống động mạch, chỉ số di động vách nguyên phát (SPEI) tăng và giảm rõ sau khi hết co thắt; mức giảm này tương quan chặt với cải thiện tăng áp phổi trong tử cung. SPEI là thông số siêu âm 2D không xâm lấn, phản ánh thay đổi huyết động phổi thai và có thể hỗ trợ theo dõi sự hồi phục sau khi mẹ ngưng các chất ức chế prostaglandin.

Câu hỏi thường gặp

Mẹ bầu uống thuốc giảm đau ibuprofen có ảnh hưởng tim thai không?
Thuốc NSAID như ibuprofen, diclofenac dùng trong quý 3 có thể gây co thắt ống động mạch thai nhi. Mẹ chỉ nên dùng thuốc giảm đau theo chỉ định của bác sĩ; paracetamol thường được ưu tiên hơn khi cần.

Co thắt ống động mạch thai nhi có hồi phục không?
Khi do NSAID hoặc polyphenol, co thắt thường hồi phục trong khoảng 2 tuần sau khi ngưng tác nhân. Trong nghiên cứu này, 51/52 thai hồi phục.

Tiêu chuẩn Doppler chẩn đoán co thắt ống động mạch là gì?
Dòng rối kèm vận tốc tâm thu ≥ 1,40 m/s, vận tốc tâm trương ≥ 0,30 m/s và chỉ số xung (PI) < 2,2.

Uống trà, ăn sô-cô-la khi mang thai có nguy hiểm không?
Dùng với lượng vừa phải trong chế độ ăn cân đối thường không đáng lo. Nguy cơ chủ yếu khi dùng lượng lớn, kéo dài trong quý 3. Nếu siêu âm phát hiện dấu hiệu co thắt ống động mạch, bác sĩ sẽ hướng dẫn điều chỉnh cụ thể.

Tài liệu tham khảo

Zielinsky P, Henriques P, Van Der Sand P, Saldanha MA, Macelaro G, Nicoloso J. Fetal Ductal Constriction, Pulmonary Hypertension and Atrial Septum Mobility: A Correlation Study. J Ultrasound Med. 2026;45(5):959–964. DOI: 10.1002/jum.70130 · PubMed: 41262031 · Toàn văn: PMC13053612.

Bài gốc được công bố truy cập mở theo giấy phép Creative Commons Ghi công 4.0 (CC BY 4.0). Bài viết này là bản tóm lược và biên dịch tiếng Việt do BSPHONCDHA thực hiện; các hình minh họa lấy từ bài gốc, chú thích được dịch sang tiếng Việt. Bài viết mang tính thông tin, không thay thế tư vấn trực tiếp của bác sĩ sản khoa theo dõi thai kỳ của bạn.

Học sâu hơn về siêu âm tim thai: Sách Siêu âm tim thai 2024 – Tim bình thường và bất thường · Gói thành viên BSPHONCDHA